عقلا جايز نيست . * ( « أَمْ يَقُولُونَ بِه جِنَّةٌ بَلْ جاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ » ) * اين جمله عذر ديگرى را براى ايشان نقل مىكند كه به آن متشبث شدند و آن همان است كه در سوره حجر از ايشان نقل كرده كه گفتند : « يا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْه الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ » « 1 » و پاسخ آن لازمه جمله * ( « بَلْ جاءَهُمْ بِالْحَقِّ » ) * است . پس مدلول جمله * ( « بَلْ جاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ » ) * اضراب از جمله اى است محذوف ، و تقدير كلام اين است كه : اگر اينان از ايمان نياوردنشان به اسلام عذر مىآوردند به اينكه او ديوانه است دروغ مىگويند بلكه كراهتشان از ايمان به خاطر اين است كه او حق آورده ، و اكثر آنان از حق كراهت دارند . و لازمه اش اين است كه كلامشان با حجتى رد شود كه به اين اضراب هم اشاره داشته باشد ، و حاصل آن حجت ، اين است كه اگر اينكه گفتند : « او ديوانه است » حق باشد ، بايد سخن گفتنش نامربوط و نامنظم و بى معنا ، و سراپا اشكال باشد ، چون وقتى عقل كسى اختلال يابد كلامش هم مختل مىشود و بدون هدف حرف مىزند ، ولى مىبينيم كه كلام او چنين نيست و او جز به سوى حق نمىخواند و جز حق نياورده ، اين كجا و چگونه كلام ديوانگان است كه نمىفهمند چه مىگويند ؟ . در اين آيه اگر كراهت را به اكثر نسبت داده بدين جهت است كه ( تمامى كفار از حق كراهت ندارند ، چون بسيارى از ايشان به خاطر نداشتن درك و فهم لازم ، كوركورانه از ديگران تقليد مىكنند ) بسيارى از ايشان مستضعفند كه اعتنايى به خواستن و نخواستنشان نيست . * ( « وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّماواتُ وَالأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ بَلْ أَتَيْناهُمْ بِذِكْرِهِمْ فَهُمْ عَنْ ذِكْرِهِمْ مُعْرِضُونَ » ) * بعد از آنكه فرمود : بيشتر آنان از حق بدشان مىآيد به اين جهت بدشان مىآيد كه مخالف با هوى و هوس ايشان است ، پس معلوم مىشود كه آنان مىخواهند حق تابع هوى و هوس ايشان باشد نه اينكه آنان تابع حق باشند ، و اين هم كه ممكن نيست . چون اگر حق پيرو هوى و هوس آنان شود و اجازه دهد كه اعتقادات و اعمال باطلشان را داشته باشند ، هم چنان بت پرستيده ، ارباب براى خود بگيرند و رسالت انبياء و معاد را انكار

--> ( 1 ) اى كسى كه مىگويى ذكر بر تو نازل شده تو ديوانه اى . سوره حجر ، آيه 6 .